jul 31 2010
Gids munten verzamelen (4)
VI. De metalen en legeringen
We moeten een onderscheid maken tussen metalen en legeringen. De meeste munten zijn een legering, dit wil zeggen: homogene massa die verkregen wordt door een mengsel van twee metalen (door smelting). Een ander woord voor legering is het uit het frans afkomstig “alliage” wat vermenging of mengsel betekent. Dit omdat de meeste metalen in zuivere vorm veel te zacht zijn waardoor de munt vlugger afslijt.
1. De metalen
Goud (Au – Aurum) – edel metaal
Goud is “de koning der metalen” en werd vroeger in de oudheid al veel gebruikt. Tegenwoordig is goud voor munten (circulatie) te duur, enkel gelegenheidsmedailles en -munten worden nog in goud aangemaakt. De kostprijs van het goud wordt uitgedrukt in dollar (amerikaanse) per troy ounce (31,1035gr), en is dagelijks verhandelbaar op vele beurzen in de wereld, te volgen in de krant. De maataanduiding voor goud is karaat (Arabisch). Zuiver goud is 24 karaat, maar zoals we zagen is ook dit materiaal te zacht om zuiver gebruikt te worden. Daarom is een legering met een ander metaal noodzakelijk, meestal is dit koper. Dus hoe meer koper bij het goud gevoegd wordt des te lager is zijn karaat. Vb.: een gouden 20 frank Leopold II weegt 6,45 gram waarvan 5,8 gram zuiver goud, dit is 900/1000. Deze munt is 21,6 karaat. Goud is als muntmetaal zeer populair, niet alleen om zijn waarde maar ook omdat het niet oxydeert en goed bestand is tegen zuur. Zilver (Ag – Argentum) – edel metaal
Zilver is het meest gebruikte metaal voor munten door de eeuwen heen (vanaf 700 voor Christus), maar eveneens als het goud heden ten dagen te duur voor munten en het is vervangen door goedkopere metalen. Evenals het goud is zilver in de numismatiek steeds gelegeerd met andere metalen (meestal koper). Platina (Pt – Platina) – edel metaal
Platina wordt zeer weinig gebruikt in de numismatiek, tegenwoordig alleen voor herdenkingsmedailles of -munten (voor België dezevan de stad Luik in 1980). Voor munten is het zeer weinig gebruikt (Rusland van 1828 tot 1830). Platina kan gelegeerd worden met koper maar dit is niet noodzakelijk. Koper (Cu – Cupuruum)
Koper is een veelvuldig gebruikt metaal in de zuivere vorm in de numismatiek. Door de eeuwen heen werden er de munten van kleine waarden van gemaakt, (reeds in 400 voor Christus) evenals herdenkingsmedailles en -munten. Koper is ook een basismetaal voor vele legeringen. Nikkel (Ni – Nikkel)
Nikkel is een hard roestvrij metaal, dat tegenwoordig in de numismatiek het zilver vervangt. Het wordt veel gebruikt in legeringen maar ook in zuivere toestand. Zink (Zn – Zink)
Zink is enkel gebruikt in zuivere vorm in de numismatiek in oorlogstijd, of als noodmunten. Het is een zeer zacht metaal welk voor een verzameling speciaal behandeld dient te worden (zie zinkpest). Zink is wel ideaal voor legeringen. Lood (Pb – Plumbum)
Lood is bijna nooit gebruikt voor munten omdat dit metaal te zacht is. Het is wel gebruikt voor sommige vervalsingen. Tin (Sn – Stannum)
Een weinig gebruikt metaal in de numismatiek, soms voor noodmunten of broodpenningen, wel is tin ideaal voor legeringen. Aluminium (Al – Aluminium)
Aluminium is een heel licht metaal welk tegenwoordig gebruikt wordt voor munten met een kleine waarde. Aluminium is het meest voorkomende metaal op de wereld. Wordt ook veelvuldig gebruikt in legeringen. IJzer (Fe – Ferrum)
IJzer is een metaal welk slechts af en toe gebruikt wordt in de numismatiek. Enkel Duitsland gebruikt het veel, maar dan in lagen (bi-metaal). Wie kent niet de vijf en tien pfennigstukjes? Ook de noodmunten van de stad Gent (kleinere waarden) in de eerste wereldoorlog werden zo gemaakt. 2. De legeringen
De scheikundige afkortingen zijn weggelaten: de legeringen zijn samengesteld uit de reeds genoemde metalen.
Brons
Brons is een legering van koper met een percentage tin en eventueel ook een beetje zink. Een voorbeeld: de belgische halve frank brons, type mijnwerker bevat 95% koper, 3% tin en 2% zink. Brons is door de eeuwen heen zeer veel gebruikt. Hoe nu het verschil herkennen tussen een koperen en een bronzen munt? De bronzen munten zijn donkerder van kleur met een lichtgele glans, de koperen munten zijn roder van kleur. Elektron
Elektron is een natuurlijke legering van goud en zilver. Deze legering werd enkel in de oudheid gebruikt. Munten, geslagen in elektron, zijn zeldzaam. Messing
Messing wordt ook wel “geel koper” genoemd. De legering bestaat uit koper en zink. Ze wordt gebruikt voor kleinere pasmunten met een lage nominale waarde en voor penningen. Maillechort (Nieuwzilver – Argentaan – Alpaca)
Maillechort is een legering van koper, nikkel en zink. Voorbeelden zijn de tien en vijf centiem, met middengat, van België. Deze bestaan uit 75% koper, 15% nikkel en 10% zink. Deze legering werd uitgevonden door twee werklieden uit Lyon, met name Maillot en Chorier. Maillechort wordt ook wel eens “argentaan” genoemd. Koper-Nikkel
Koper-nikkel is een legering van koper en nikkel, het werd voor het eerst toegepast in de U.S.A., zijnde bij de 1 cent 1856 (88% koper en 12% nikkel). België volgde in 1861 met de tien en vijfcentiemstukjes (75% koper en 25% nikkel). Het is nu in de hedendaagse numismatiek een van de meest gebruikte legeringen. Evenals het nikkel wordt koper-nikkel veel gebruikt ter vervanging van het dure zilver. Tombak (of Similor)
Goudkleurige legering bestaande uit 4 delen tot 12 delen koper en 1 deel zink.
Er zijn nog andere legeringen die aangewend worden of werden in de numismatiek zoals bijvoorbeeld de 20 frank Boudewijn I (92% koper, 6% aluminium en 2% nikkel) en de vijf frank Boudewijn I (92% koper, 6% nikkel en 2% aluminium) maar er zijn diverse legeringen mogelijk, te veel om op te sommen.
Bron: www.muntstukken.be, Arnaud Grispen
Gerelateerde artikels
